Shadow AI is het gebruik van AI-tools, -extensies en -agents door medewerkers zonder medeweten of goedkeuring van IT of security. Het is een vorm van shadow IT, maar met een ander risico: wat je invoert, verlaat je organisatie als data. Daarnaast begint shadow AI bijna altijd bij een identiteit die je niet beheert, zoals een privéaccount, een gratis abonnement of een persoonlijk wachtwoord.

Waarom ontstaat shadow AI?

Medewerkers gebruiken AI omdat het werk bespaart. De tools zijn vaak gratis, werken in de browser en vragen geen installatie. Een tekst samenvatten, code controleren of een vergadering uitwerken kost zo een paar seconden.

Andere oorzaken:

Er is geen goedgekeurd alternatief, of medewerkers kennen het niet.
Er is geen AI-beleid, dus niemand weet wat wel en niet mag.
Leveranciers voegen AI-functies toe aan software die al in gebruik is, vaak standaard ingeschakeld.

Waarom shadow AI een identiteitsprobleem is

Elke interactie met een AI-tool begint met een identiteit: een mens of een niet-menselijke entiteit met inloggegevens, tokens of API-keys. Veel organisaties regelen toegang tot SaaS via een identity provider (IdP) met SSO. Consumenten-AI vraagt geen zakelijke login. Een medewerker meldt zich aan met een privéadres of een gratis account, en dat gebruik blijft onzichtbaar voor je IdP.

Het gevolg is dat je niet kunt beantwoorden:

Welke data medewerkers met die tools delen.
Welke koppelingen, plug-ins en connectors actief zijn.
Of de toegang voor een specifieke tool zou moeten bestaan.

Ook een zakelijk e-mailadres lost dit niet op. Een account op een gratis abonnement staat vaak op een zakelijk adres, maar valt buiten je beheer. Hergebruikte wachtwoorden maken het erger: raakt een inlog elders gelekt, dan is het AI-account met alle gegevens erin ook blootgesteld. Bij vertrek van een medewerker blijven zulke accounts bestaan als het offboarding-proces ze niet kent.

Zonder zicht op identiteiten kun je gebruik niet monitoren, beperken of intrekken.

Voorbeelden van shadow AI

AI-chatbots met een privéaccount of gratis abonnement
AI-notulisten en meeting bots die vergaderingen opnemen en samenvatten
AI-extensies in de browser, die vaak brede rechten vragen op de pagina’s die een medewerker bezoekt
AI-assistenten die via OAuth toegang krijgen tot mail, agenda of bestanden
AI-functies in SaaS-applicaties die niemand bewust heeft ingeschakeld
Zelfgebouwde apps en automatiseringen met AI-codeassistenten of low-code platforms, gekoppeld via persoonlijke accounts of API-keys
AI-agents die via MCP-servers verbinden met externe tools

Risico’s van shadow AI

Datalekken: Klantgegevens, contracten, broncode of interne strategie komen via prompts en uploads bij een externe partij terecht. Dat kun je achteraf niet terughalen.
Geen controle over accounts: Een privéaccount heeft geen SSO, MFA-beleid of logging. Je ziet niet wie wat deelt, en je kunt toegang niet intrekken.
Risicovolle extensies: Een AI-extensie draait binnen de vertrouwde browsersessie van de gebruiker. Met hoge rechten kan die prompts, webpagina’s en klembordinhoud inzien, en lezen of schrijven in bedrijfsapplicaties.
Agents erven rechten: Een AI-agent werkt met de toegang van de persoon die hem inzet. Als die identiteit niet wordt beheerd, kun je de agent ook niet beheren. Sommige MCP-servers kunnen bovendien commando’s uitvoeren, bestanden lezen en schrijven en verbinding maken met het internet.
Nieuwe vorm van shadow SaaS: Medewerkers kunnen met AI zelf een app bouwen die aan klantgegevens of interne documenten hangt. Zo’n experiment wordt snel een bedrijfsproces zonder dat IT het kent.
Privacy en compliance: Zonder verwerkersovereenkomst en inzicht in waar data wordt verwerkt kun je de AVG niet aantonen. Zonder inventaris weet je ook niet welke AI-systemen onder de EU AI Act of NIS2 vallen.
Onbetrouwbare output: AI kan fouten maken. Ongecontroleerd overgenomen resultaten in offertes, code of klantcommunicatie geven operationele en juridische risico’s.

Hoe ga je met shadow AI om?

Verbieden werkt zelden. Een verbod zonder goedgekeurd alternatief verplaatst het gebruik naar kanalen waar je nog minder ziet. Werk daarom in deze volgorde: eerst zicht, dan beleid, dan handhaving.

Maak zichtbaar welke AI-tools worden gebruikt, ook met privé- en freemiumaccounts. Combineer DNS-, proxy- en CASB-logs, browserdata, OAuth-koppelingen en gesprekken met afdelingen.
Stel een AI-beleid op. Leg vast welke tools zijn toegestaan en welke gegevens nooit in een publieke AI-tool mogen. Houd het kort en concreet.
Bied een goedgekeurd alternatief. Een zakelijke AI-omgeving met SSO en duidelijke afspraken over dataverwerking haalt veel gebruik uit de schaduw.
Beoordeel tools op risico. Kijk naar de data die erin gaat, de toegang die de tool krijgt en de voorwaarden van de aanbieder. Geef per tool een duidelijk beleid:
- Toestaan: de tool is goedgekeurd.
- Waarschuwen: de tool is toegestaan, maar de medewerker krijgt een melding en een verwijzing naar het goedgekeurde alternatief.
- Blokkeren: toegang is niet toegestaan, met uitleg op het moment van toegang.
Controleer wat er naar buiten gaat. Herken en blokkeer gevoelige gegevens in prompts en uploads.
Neem AI-accounts mee in offboarding. Ook accounts die medewerkers zelf hebben aangemaakt.
Train gericht. Leg uit welke gegevens niet in een AI-tool horen en waarom.

Welke oplossingen helpen?

Geen enkele oplossing dekt shadow AI alleen af. Deze onderdelen vullen elkaar aan:

IAM en SSO: zorgen dat goedgekeurde AI-tools via zakelijke identiteiten verlopen, met MFA en centraal beheer van toegang.
SSE en SASE: inzicht in AI-websites en -apps, met beleid per gebruikersgroep, ook buiten het kantoornetwerk. Een secure web gateway is hier een onderdeel van.
CASB: ontdekt AI-apps in cloudverkeer en past beleid toe per app, bijvoorbeeld alleen toegang via zakelijke accounts.
Data Loss Prevention (DLP): detecteert gevoelige gegevens die naar AI-diensten gaan, in prompts en uploads, en kan ze blokkeren.
DNS security: geeft inzicht in welke AI-diensten worden opgevraagd en kan categorieën of specifieke diensten blokkeren.
SSPM: laat zien welke AI-assistenten en apps via OAuth rechten hebben in je SaaS-omgeving.
Browserbeveiliging: geeft inzicht in en controle over browserextensies en webapps, waaronder AI-extensies met brede rechten.

Welke combinatie past, hangt af van wat je al hebt ingezet en welke data je het meest wilt beschermen.

Vragen om mee te beginnen

Zien je securitytools AI-logins met persoonlijke inloggegevens?
Hebben goedgekeurde SaaS-producten recent AI-functies gekregen die je nog niet hebt beoordeeld?
Weet je welke browserextensies medewerkers voor AI gebruiken?
Neemt je offboarding-proces AI-accounts mee die medewerkers zelf hebben aangemaakt?
Weet je welke medewerkers AI-agents of -automatiseringen hebben ingezet, en met welke rechten?

Over shadow AI en Nomios

Nomios helpt je om te zien welke AI-tools in je organisatie worden gebruikt en welke risico’s dat oplevert. We adviseren over beleid en governance, en helpen bij de keuze en inrichting van oplossingen voor identiteit, toegang en dataveiligheid.

Ecosysteem